DOSTOYEVSKİ VE BEYAZ GECELER ÜZERİNE BİR TAHLİL
Edebiyat, yalnızca kurgusal dünyaların kapısını aralayan bir sanat değil; doğduğu çağın siyasi fırtınalarını, toplumsal yaralarını ve insan ruhunun en mahrem kırılmalarını kaydeden sessiz bir tanıktır. Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin erken dönem şaheseri Beyaz Geceler, bu tanıklığın en duru, hüzünlü ve lirik örneklerinden birini oluşturur. Eseri layıkıyla kavrayabilmek, 19. yüzyıl Avrupası’nın fay hatlarını göz önünde bulundurmayı zorunlu kılar. Zira o yıllar, Avusturya İmparatoriçesi Sisi’nin saray entrikaları ve diplomatik hamleler arasında şekillendirdiği Viyana dengelerinden, Bismarck’ın demir yumruğuna; Napolyon mirasının kıtayı sarsan yankılarından Rus Çarlığının taşlaşmış monarşik yapısına kadar devasa bir iktidar gerilimine sahne olmaktadır.
Fransız İhtilali’nin kıtaya armağan ettiği özgürlükçü fikirler St. Petersburg surlarına çarptığında, Çar I. Nikolay’ın zihninde derin bir paranoyaya dönüşmüştü. 1848 devrim dalgasının kendi mutlakıyetini yıkmasından dehşetle korkan Çar, Rus aydın sınıfının üzerine kurşun gibi ağır bir sansür ve teftiş rejimi indirdi. İşte Dostoyevski, tam da bu boğucu atmosferde, dönemin sosyal eşitsizliklerini ve köylü esaretini masaya yatıran hayalî sosyalist Petraşevski çevresine dâhil oldu. Çok geçmeden patlak veren tutuklamalar, Semenov Meydanı’ndaki o meşhur sahte infaz mizanseniyle doruğa ulaştı. Kurşuna dizilmeyi beklerken son saniyede gelen af fermanıyla cezası Sibirya’da kürek mahkûmiyetine çevrilen yazar, ölümün soğuk nefesini ensesinde hissettiği bu travmadan sadece bir yıl önce, 1848’de Beyaz Geceler’i kaleme almıştı. Bu biyografik ve tarihi hakikat, metnin alt metninde gezinen melankoliyi tesadüfi bir gençlik romantizmi olmaktan çıkarıp siyasi bir çıkışsızlığın feryadına dönüştürür.
Metnin omurgası, St. Petersburg’un güneşin batmakla batmamak arasında tereddüt ettiği o büyülü, loş beyaz gecelerinde kurulur. Şehrin bu alacakaranlık tabiatı, başkahramanımız olan hayalperestin iç dünyasıyla kusursuz bir tezat ve ahenk oluşturur. İsmi dahi zikredilmeyen kahraman, Petersburg’un soğuk taş sokaklarında insanlardan kaçıp binalarla dertleşen, toplumsal hayatta kendine hiçbir meşru zemin bulamamış tipik bir lüzumsuz adamdır. Su kanalının tırabzanlarına yaslanıp gözyaşı döken Nastenka ile karşılaşması, onu yıllardır hapsolduğu kendi zihin hücresinden çekip çıkarır.
Nastenka’nın hikâyesi ise ataerkil ve baskıcı aile kurumunun mikro ölçekli bir trajedisidir. Eteği büyükannesinin eteğine iğnelenmiş, dünyaya pencere pervazından bakan bu genç kız; kurtuluşu pansiyonlarına gelen kültürlü kiracıya duyduğu aşkta aramıştır. Kiracının ekonomik gücünü toparlamak üzere Moskova’ya gitmesi ve bir yıl sonra aynı köprüde buluşma vaadi vermesi, Nastenka için hem bir ümit hem de tüketici bir ıstırap zincirine dönüşür. Dört geceye yayılan ve Birinci Gece, İkinci Gece başlıklarıyla teatral bir yapıda ilerleyen bu buluşmalar; iki çaresiz ruhun monarşik bir düzenin çeperlerinde birbirine tutunma çabasını sergiler.
Eserin anlatım tekniği ve dili irdelendiğinde, modern okura abartılı veya yapay gelebilecek unsurlar derhal dikkat çeker. Kahramanların melankolik taşkınlıkları, cancağazım gibi ağdalı hitaplar, erkek karakterin aşırı nazik, adeta bir salon beyefendisini andıran replikleri ve olayların grotesk bir komediye evrildiği anlar bir kusur değil; dönemin edebiyat ve saray estetiğinin bilinçli bir yansımasıdır. Dostoyevski, bir yandan Alman romantizminin etkisi altındaki yapay salon nezaketini karakterin diliyle parodileştirirken, diğer yandan monarşinin şekilci terbiyesini halkın gerçek çaresizliğiyle yüzleştirir.
İşte tam bu noktada, Beyaz Geceler’in naif aşk hikâyesinin ardındaki derin sosyoekonomik yarık görünür hale gelir: Çarlık Rusyası’nın çürüyen sınıfsal yapısı. Petersburg, sadece beyaz gecelerin estetik şehri değil; bir yanda aristokratların ve saray bürokrasisinin debdebe içinde tükettiği kaynakların, diğer yanda soğuk tavan aralarında açlıkla ve on sekiz saatlik mesailerle boğuşan küçük memurların, kimsesizlerin şehridir. Nastenka’nın aşkını ertelemek zorunda kalan kiracının gidişi dahi doğrudan ekonomik sefaletin bir neticesidir; aşk bile Çarlık düzeninin para ve statü barajına takılmaktadır.
Dostoyevski’nin Petraşevski grubunda tartışmaya açtığı ve uğruna Sibirya prangalarına mahkûm edildiği temel mesele, bu küçük insanların görünmez kılınan trajedisidir. Çar I. Nikolay rejimini asıl ürküten şey, yazarın elindeki kurgusal fırçayla imparatorluğun o yaldızlı cephesinin ardındaki insanlık dramını, yabancılaşmayı ve derin toplumsal adaletsizliği ifşa etme gücüydü.
Öykünün finalinde, beklenen sevgilinin dönüşüyle Nastenka’nın hayalperest kahramanı terk edişi ve kahramanın ona kin gütmek yerine bir anlık mutluluk bahşettiği için şükran duyması, Dostoyevski etiğinin en saf çekirdeğini barındırır: Sevginin fedakârlıkla, ıstırabın ise ruhsal bir arınmayla yücelmesi. Beyaz Geceler, bir gençlik hevesinin ya da basit bir aşk üçgeninin çok ötesinde; 19. yüzyılın siyasi mengenesinde sıkışmış, mutlakıyetin gölgesinde üşüyen insanın varoluşsal yalnızlığına yakılmış, hem edebi hem toplumsal bir ağıttır.